19 Sep 2021 | 09:00 PM (IST) | 04:30 PM (UK) | 11:30 AM EST (USA) | 10:30 AM CST | 08:30 AM PST



More than four million nomads reside in Gujarat and approximately 60 million exist in the country. It was shocking to find that there was absence of proof from the community members, no data or informations available on them even in the government departments. Though the government is aware of certain communities, to avail of the benefits, people are supposed to submit a number of documents. These, unfortunately, they did not possess. The benefits, therefore, reached them in a very limited way. As per Mittal, they are now working for more then 40 nomadic and de-notified tribes in many districts of Gujarat. The communities such as Saraniya, Vaadi, Madari, Nat bajaniya and Selad continuously migrate from one place to another and live in makeshift tents.



Mittal Patel

Social Worker, Member of Dev. and Welfare Board for DNT - NT and SN Communities of Govt of India, Nari Shakti Award, by President Ram Nath Kovind, TED Talker

• M.Phil. Journalism with distinction in 2008 from Gujarat Vidyapith

• Master of Journalism Study (M.J.S.) with distinction in 2005 from Gujarat University

• Bachelor of Communication, Journalism and Public relation (B.C.J.P.) with first class in 2004 from Gujarat University

• Bachelor of Science (B.Sc. – Physics) in 2002 with first class from North Gujarat University


• To reestablish Societal Recognition of Nomadic and De-notified Tribes (NT-DNT) and facilitating them in availing various Citizenry Rights.

• To help NT-DNT families find right alternates to their traditional occupations that they had to forgo due to technological advancements. And thereby, saving them from getting engage into any illegal or socially unacceptable activities for their livelihood.

• To help settle down these communities and secure a permanent house – an address of their own.

• To help NT-DNT Communities’ children and the future generations to get access to education, livelihood and socio-economic stability.

• Working towards the recharge of underground water through the medium lake de-silting

• Work of environment conservation through tree plantation drives in Banaskantha


• Founded Vicharta Samuday Samarthan Manch (VSSM) for the welfare of the most downtrodden Nomadic and De-Notified tribes in 2010 and currently heading the organization, which works on several social, economic, education, livelihood, human rights, and Housing and environment related issues.

• Honourary member of Development and Welfare Board for Nomadic, Semi Nomadic and De-notified Communities, Ministry of Social Justice and Empowerment, New Delhi


• Undertook a research program involving intensive fieldwork with sugarcane cutters of south Gujarat on ‘Migration and Migrant workers’ for a month as a part of the fellowship in the year 2004.

• Joined Golden Corridor Yatra organized by a NGO called ‘Pravah’ for 15 days to study the environment damage caused by Industrial Development.

• Carried out an intensive multifarious ground research on the social and economic condition of NT – DNT Communities with a mission to work dedicatedly for the welfare of the communities during the year 2008 to 2010 though it has not yet over as each dawn brings a yet new perspective to the issues surrounding these nomads.

• Founded Vicharta Samuday Samarthan Manch (VSSM) for the welfare of the most downtrodden Nomadic and De-Notified tribes in 2010.

• Currently working as the Secretary of Vicharta Samuday Samarthan Manch.

• Appointed Member of Development and Welfare Board for Nomadic, Semi Nomadic and De-notified Communities, Ministry of Social Justice and Empowerment, New Delhi


After completing my masters in Journalism Studies, I was enrolled in Gujarat University’s Department of Journalism where I was selected for the scholarship on the ‘Social and Economic Study of Migrant Workers’ by ‘Charkha’-Development Communication Network. In this context, I conducted a study on the ‘Sugarcane workers of South Gujarat’. The experiences gathered while staying with the families for a month were so profound that their upliftment became a mission of my life.

In year 2006, I joined an organization called ‘Janpath’. Initially it was an idea to do research work on Nomadic Communities. But during fieldwork, the plight of the communities made me work for the cause of the community. Later in 2010, VSSM was created and registered under Society and Trusts Act.

The challenging task taken single handedly to go to these far flung nomadic communities, establish relations with the inhabitants, and carry intensive efforts for provide socially acceptable livelihood alternates and the path-breaking task of sending the children of these communities to school has brought changes

The communities of NT-DNT become subject of social discrimination and governmental neglect. The villages have never ever allowed these communities to be part of their societies, while the political and bureaucratic authorities remain blissfully unaware of the struggles they endure to survive. The situation they are in today is as a result of fine amalgamation of societal resistance, political apathy and their own cultural mindset. Most of the communities have no access to the basic needs of existence like shelter, water, health and education. They even do not have documents that can prove that they are citizens of this country. Since its inception, VSSM has strived to bring identity and dignity in the lives of these communities.

When I had begun this initiative, hardly anything was known about these communities. We did not know about the existence of even a single settlement. From there, VSSM has reached to more than 80,000 families from more than 2000 settlements in 90 blocks of 18 districts.

In numbers, the VSSM’s efforts are:

350 NT-DNT children staying in 3 hostels run by the organization

Helped more than 1020 families for residential plots

Supported more than 1000 families for Construction of houses both technically & financially

Voters ID cards for more than 1,00,000 individuals

Ration Cards for more than 10,000 families

More than 3500 nomadic people are given interest free loans amounting Rs. 10 Crore for various purposes under Swavalamban - livelihood Income Generation Program

Alleviated 90 families from the clutches of flesh trade from Vadia village – where the daughters are forced into this flesh business.

Became instrumental for the marriage of 35 girls who were clutched in the flesh trade business and much more

130 lakes are desilted in various villages of Banaskantha District

50,000 trees planted in 28 sites of Banaskantha District


Conferred with Real Hero Award by CNN - IBN and Reliance Foundation in March- 2012.

Honored as Ashoka fellow by Ashoka Innovators for the Public in 2013.

Ashoka recognizes and felicitates dynamic global community of leading social entrepreneurs who deliver high-impact solutions to society’s most pressing problems. Ashoka accelerates Fellows’ progress as an individual, a leader of an organization, a participant in collaborative initiatives, and as a member of a global community of peers.

Invited for a TED Talks in 2013.

TED is global community, welcoming people from various discipline and culture who seek deeper understanding of the world. It publishes the ideas worth spreading.

Conferred with Glory of Gujarat Award by the hands of His Excellency Shri O. P. Kohli, The Governor of Gujarat organized by Indian Council of Social Welfare at Raj Bhavan, Gandhinagar on 24th July 2015

Awarded with Nari Shakti Award on 2nd incredible Gandhi Festival jointly organized by

Satyagrah Ashram (Kochrab Ashram); Gujarat Vidyapith; Parshwanath Corporation; Navgujarat Samay; and True Innovation (India | USA) on 2nd October 2016.

Honored with Nari Shakti Award at National Level for most significant work in the field of women empowerment by the hands of His Excellency Shri Ram Nath Kovind – the President of India on Womens’ Day 8th March 2018 at Rashtrapati Bhawan.

Awarded Nari Shakti Award at State Level for most significant work in the field of women empowerment by the hands of Honorable Chief Minister of Gujarat - Shri Vijaybhai Rupani on Womens’ Day 8th March 2018 at Mahatma Mandir, Gandhinagar

Received Asmita Puraskar of the year 2018 by news channel ABP Asmita.

Website of the Organization: www.vssmindia.org

Link to the videos featuring the work:

https://www.youtube.com/watch?v=au-DjCiVK5w - TEDx Talks published on 7th February, 2013

https://www.youtube.com/watch?v=E16J73ts0Is - Talk on the TV Show Tejaswini - DD News, published on 13th November, 2018



‘ગુજરાતી સાહિત્ય ફોરમ ‘ દ્વારા આયોજિત મિત્તલ.પટેલ. ના વકતવ્યે સમાજના અજાણ્યા ખૂણામાં જીવતા ધબકતાં જીવનની હ્રદયસ્પર્શી વાંતોએ સૌ ને હચમચાવી દીધા એ કહેવું જરાયે અયોગ્ય નથી. વકતવ્ય દરમ્યાન કેટલાય વિચારો નું તુમુલ ઘમસાણ સૌ એ અનુભવ્યું.

મિત્તલ બહેને વિચરતી જાતિના તલસ્પશીે અભ્યાસ ને લીધે સૌ સમક્ષઅનેકવિધ પાસા ઓ રજૂ કયાઁ. તેમણે જણાવ્યું કે વિચરતી જાતિ એટલે આપણી સમક્ષ વણઝારા નું ચિત્ર ઉપસે, પણ લગભગ ચાલીસ જેટલી વિચરતી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

દરેકના વ્યવસાય અલગ અલગ. વિવિધ જાતિ જેવી કે પાઘી, વણઝારા, સરાણીયા નાક, કાન વીંધનાર, ખેતીના ઓજાર બનાવનાર , પશુપાલન નો વ્યયસાય કરનાર, ઘર વપરાશ ના સાધનો જેવા કે ચાવી, તવેથો લોઢી ... આવી કંઈ કેટલીય જાતિઓ વિશે માહિતગાર કયેા , જેનું આપણને જ્ઞાન તો નથી જ પણ તેમના સંઘર્ષ નો તોઅંદાજ જ નથી.

પહેલા ના જમાનામાં મનોરંજનના કોઈ સાધનો ન હતા ત્યારે આ વિચરતી જાતિઓ જ મનોરંજન પૂરું પાડતા . આજથી ૪૦‘૫૦ વષો પહેલાં બજાણિયા, બહુરુપિયા મદારીઓ નટ ગામે ગામ ફરીને મનોરંજન પીરસતા. કોઈ કાયમી ઠેકાણું તોહોય નહી દસ ,બાર દિવસ ગામની ધમેશાળા, પાદરે આવેલા મંદિરે પડાવ નાંખી મનોરંજન પીરસતા. લોકસંગીત, લોકનૃત્ય માંપણ આ જાતિ માહેર હોય.

પણ સમયના વહેણ સાથે મનોરંજન ના સાધનો નાટક સિનેમા , હવે તો 'digital ' યુગમાં આ વિચરતી જાતિ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ. સતત વિચરતા રહેવાને કારણે બાળકો ને ભણાવી ના શકયા , ને રોજગારી પણ આધુનિક યુગમાં ભાંગી પડી.

કોઈ સ્થાયી સ્થાન ની જરુરત ઉભી થઇ, એટલે કોઇ ધંધો રોજગારી મળે તેવા ગામમાં રહેવા લાગ્યા, પણ પંચાયત માં ક્યાંય તેમના નામની નોંધણી નહીં.

મિત્તલબહેન જ્યારે રીસર્ચ ના ભાગરૂપે તેમને મળ્યા, ને પૂછ્યું ત્યારે શું જોઈએ જ્યારે મોટા ભાગનાં લોકોએ ફોટાવાળા ઓળખપત્ર ની માંગણી કરી. આ સાથેજ મિત્તલ બહેન ની અવિરત કૂચ તેમને ઓળખ અપાવવાની શરૂ થઈ. ઓળખપત્રત્ર એટલે મતાધિકાર એ કંઈ સહેલી વાત નથી હતી.

૨૦૦૭ -૨૦૦૮ માં મોજણી કરી તોવિચરતી જાતિના લોકો ની સંખ્યા ૪૦ થી ૫૦ લાખ હતી, જેમનું મતદાર યાદીમાં નામ જ નહતું . આ તો રાજકીય પક્ષો માટે પણ લાભદાયક હોય, મિત્તલ બહેને સરકાર સમક્ષક્ષ રજુઆત કરી , ખૂબજ પડકારજનક કામ મિત્તલ બહેને પૂરું પાડ્યું.

માત્ર ઓળખ પત્ર અપાવી ને સંતોષ ના માન્યો જેમના કાયમી રહેઠાણ માટે પણ પ્રધાન મંત્રી સુધી વાત પહોંચાડી જરુરી કાર્યવાહી શરૂ કરી. ગામલોકોની સંકુચિતતા ને કારણે વિરોધ કે ખૂબ થયો પણ કેનેડા પણ મિત્તલ બહેન પહોંચી વળ્યા. હજી પણ તેમના બાળકો સારું શિક્ષણક્ષણ પામે જેના માટે કાયેરત છે. સમાજ તેમનો સ્વીકાર કરે , તેવુંલોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ પણ તેઓ કરી રહ્યા છે.

તેમણે વિચરતી જાતિના ‘ ડફેર ‘ જે ચોરી, લૂંટફાટ ના ધંધામાં છે , તેમની રસપ્રદ વાત કરી. તેમની વચ્ચે ડયેા વગર અઠવાડિયું રહી, જેમના પ્રશ્નો સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો . આ તો સમાજને વિચારતા કરીમૂકે તેવી બાબત. રાજા રજવાડા ના સમયમાં ‘ લડાયક પ્રજા ‘ જે કાયમી ધોરણે સૈન્યમાં ના હોય, પણ લડાઈ ના વખતે અપૂરતા સૈન્યમાં લડવા જોડાતા, લડાઈ દરમિયાન લૂંટફાટ કરી ગુજરાન ચલાવતા, હવે જ્યારે રજવાડા રહ્યા નહીં ક્યારે આ જાતિના લોકો ચોરી લૂંટફાટ ના માર્ગે વળ્યા. જેમને પણ સાચે રસ્તે વાળવાનો ભગીરથ પ્રયાસ કરી રહ્યા છે .

ખરેખર આપને સાંભળી ,આપના કાયેમાં સહકાર આપવાની અદમ્ય ઈચ્છા પરીવાર ના સભ્યો માં જાગ્રત થઈ છે .

એમની ઘણી વાતો અહીં સમાવેશ કરી શકાઈ નથી, તોજરુર થી you tube channel subscribe કરશો. સાચો આભાર તોઆપના કાર્યોમાં સહભાગી થઇ જ આપી શકાય .

આપના વકતવ્ય નો લહાવો મળ્યો તેથી પરીવાર ના સભ્યો ધન્ચતા અનુભવે છે.

ખૂબ ખૂબ આભાર કોકિલા બહેન અને તેમની ટીમનો , આવી અનોખી પ્રતિભા ધરાવતા સમાજ સેવિકા ના વકતવ્ય નો લાભ આપ્યો.

સ્વાતિ. દેસાઈ.